اثر پروانه ای چیست؟ هر آنچه باید درباره این نظریه جذاب بدانید!

اثر پروانه ای چیست؟ تصور کنید بال زدن یک پروانه در یک گوشه از جهان بتواند طوفانی در نقطه‌ای دیگر به وجود بیاورد؛ این دقیقا همان چیزی است که اثر پروانه‌ای بیان می‌کند. این نظریه جذاب نشان می‌دهد تغییرات کوچک در شرایط اولیه سیستم‌های پیچیده می‌توانند پیامدهای بزرگ و غیرمنتظره‌ای داشته باشند. در این مطلب از تلنگر، همه آنچه لازم است درباره اثر پروانه‌ای و کاربردهای آن در زندگی، علوم و تحلیل سیستم‌ها بدانید، به زبانی ساده، روان و قابل فهم برایتان شرح می‌دهیم.

اثر پروانه ای چیست؟ (اثر پروانه ای به زبان ساده)

اثر پروانه‌ای پدیده‌ای است که نشان می‌دهد تغییرات کوچک در شرایط اولیه یک سیستم می‌توانند پیامدهای بزرگی داشته باشند.

به‌طور مثال، بال زدن یک پروانه در یک نقطه از جهان ممکن است در آینده باعث وقوع طوفان در نقطه‌ای دیگر شود. این مفهوم پایه نظریه آشوب است و می‌گوید که حتی کوچک‌ترین تغییرات در سیستم‌های پیچیده (مثل جو زمین، اقتصاد، سیاست یا اجتماع) می‌توانند نتایج بزرگ و غیرمنتظره‌ای به همراه داشته باشند. بنابراین، تحلیلگران و تصمیم‌گیرندگان باید با دقت و آگاهی به شرایط اولیه توجه کنند تا بتوانند پیش‌بینی‌های بهتری از آینده سیستم‌ها داشته باشند.

با شنیدن اثر پروانه ای، بسیاری از ما به یاد توضیح کلاسیکی می‌افتیم که از دوران کودکی شنیده‌ایم:

بال زدن یک پروانه در نقطه‌ای از جهان، می‌تواند طوفانی را در نقطه‌ی دیگری بیافریند!

معمولاً بحث هم به همین نقطه تمام می‌شود و گوینده و شنونده، پس از این مثال زیبای قانع کننده، به سراغ بحث‌های دیگر می‌روند.

واقعیت این است که این مثال، از توضیح اولیه‌ای که ادوارد لورنز (Edward Lorenz) مطرح کرد، چندان دور نیست.

ادوارد لورنز، ریاضیدان و هواشناس آمریکایی است که او را از پیشگامان نظریه آشوب نیز می‌دانند.

جمله‌ای که ادوارد لورنز، در ابتدا به کار برد، این بود که:

مانند بسیاری از جمله‌ها و حرف‌ها، به تدریج کلمات این عبارت تغییر کرد و دیگران، احساس کردند که پروانه، شاعرانه‌تر از مرغ دریایی است و با حذف صدر و ذیل جمله، به همان چیزی رسیدیم که امروز همه‌ی ما برای اثر پروانه ای مثال می‌زنیم.

اثر پروانه ای نیز مانند بسیاری از پدیده‌ها و اصطلاحات علمی وارد گفتگوهای روزمره شد و به عنوان واقعیتی بدیهی پذیرفته شد.

شاید ادوارد لورنز هرگز فکر نمی‌کرد که روزی در ایران، عده‌ای حتی موفقیت در کنکور با استفاده از اثر پروانه‌ای را آموزش دهند (البته اگر نگویند که خود این مسئله، مصداقی از اثر پروانه‌ای است!)

برای اینکه اثر پروانه‌ای در یک سیستم قابل مشاهده باشد، باید دو ویژگی وجود داشته باشد:

جدای از مثال‌های مربوط به سیستم‌های پیچیده، با توجه به تجربیات خودمان هم می‌توانیم تا حدی فضای اثر پروانه‌ای را بهتر درک و لمس کنیم.

مثال اثر پروانه ای در بازار بورس

در بازار محصولات و لوازم مورد استفاده در منزل، احتمالاً تغییر جزیی قیمت، نمی‌تواند چنین اثری خلق کند.

اما در بازار بورس، حتی تغییر جزیی قیمت سهم، ممکن است موجب بروز اثر پروانه‌ای شود.

چون در بازار بورس، رفتار بقیه‌ی بازیگران بازار قابل مشاهده و پیگیری است و معمولاً رفتار هر لحظه و تصمیم‌های هر لحظه سرمایه گذاران، از وضعیت قبلی و مقایسه‌ی روند‌ها تاثیر می‌پذیرد.

مثال اثر پروانه ای در تغییر قیمت خدمات (و محصولات)

همچنین، در یک کسب و کار، احتمال ایجاد اثر پروانه‌ای به دلیل رایگان کردن سرویسی که قبلاً فروخته می‌شده و یا اینکه هزینه گرفتن برای سرویس یا محصولی که قبلاً رایگان بوده نسبتاً زیاد است. حتی اگر این قیمت بسیار کم بوده باشد (در مقایسه با تغییر جزئی قیمت یک محصول که قبلاً هم فروخته می‌شده است).

مثال اثر پروانه ای در توجه به یک عضو از یک تیم

وقتی در یک تیم، به یکی از اعضا بیشتر از دیگران توجه شود و یا اینکه پروژه‌ای که برای شرکت مهم است به او داده شود، احتمالاً در صورت موفقیت، او برای کار در شرکت انگیزه‌ی بیشتری خواهد داشت و در پروژه‌های بعدی هم، واگذار کردن پروژه به او – به خاطر سابقه‌‌ی قبلی‌اش – ریسک کمتری خواهد داشت.

در بلندمدت، احتمالاً وضعیت این فرد با افراد دیگر آن تیم، به شکلی جدی تفاوت خواهد داشت و شاید هرگز کسی به خاطر نیاورد که اثر واگذاری نخستین پروژه‌ها در وضعیت فعلی تا چه حد بوده است.