راهنمای کامل حکم شرعی سقط جنین در اسلام + شرایط، کفاره و دیه

حکم شرعی سقط جنین در اسلام یکی از مهم‌ترین و حساس‌ترین مسائل فقهی است که با پرسش‌های فراوانی درباره شرایط مجاز بودن سقط، مسئولیت مادر و پزشک، کفاره و میزان دیه همراه است. از آنجا که احکام سقط جنین بسته به مرحله رشد جنین، شرایط مادر و نظر مرجع تقلید می‌تواند متفاوت باشد، آگاهی دقیق از این موضوع اهمیت زیادی دارد.

در این مطلب از تلنگر، راهنمای کاملی از حکم شرعی سقط جنین در اسلام، شرایط مجاز سقط، کفاره و دیه سقط جنین را بررسی می‌کنیم تا پاسخ پرسش‌های مهم شما را به‌صورت روشن و جامع ارائه دهیم.

سقط جنین از دید اسلام به زبان ساده

سقط جنین از نظر اسلام موضوعی مهم و حساس است و احکام آن بر اساس آیات، روایات اسلامی و نظر علما و فقها تعیین می‌شود. به‌طور کلی، سقط عمدی جنین در اسلام حرام است و از گناهان بزرگ به شمار می‌رود.

بر اساس دیدگاه رایج بسیاری از فقهای اسلامی، حدود ۱۲۰ روز پس از آغاز بارداری و با دمیده شدن روح در جنین، او دارای روح انسانی می‌شود. پس از این مرحله، حکم سقط جنین بسیار سخت‌گیرانه‌تر است و به‌طور معمول، تنها شرایط بسیار استثنایی و ضروری می‌تواند در بررسی حکم آن مؤثر باشد.

به‌طور کلی، میان مذاهب شیعه و سنی درباره حرام بودن سقط جنین پس از دمیده شدن روح، تفاوت اساسی وجود ندارد. اما درباره سقط جنین پیش از دمیده شدن روح، دیدگاه‌ها متفاوت است. برخی از علمای اهل سنت در شرایط خاص، سقط جنین را پیش از چهارماهگی جایز می‌دانند؛ در حالی که در فقه شیعه نیز اصل بر حرام بودن سقط جنین است، مگر در شرایط استثنایی که از نظر شرعی و پزشکی قابل بررسی باشد.

سقط جنین در اسلام چه حکمی دارد؟ (گناه سقط جنین)

سقط جنین در اسلام حرام بوده و جزء گناهان بزرگ و قتل نفس محسوب می‌شود. این کار در کشورهای اسلامی از جمله ایران ممنوع است.

آیا سقط جنین حرام است؟

بنابر نظر تمامی فقهای شیعه، انواع سقط جنین از زمان استقرار نطفه در رحم مادر حرام است و این حکم در همه مراحل تطور جنین جاری است. اکثر فقها به استناد آیات قرآن و احادیث امامان شیعه، این عمل را به طور مطلق حرام می‌دانند. بنابر آیات مختلف قرآن از جمله آیات ۹۳ سوره نساء، ۳۲ سوره مائده، ۱۵۱ سوره انعام و ۶۸ سوره فرقان‌، سقط جنین یکی از مصادیق قتل نفس به شمار می‌رود. به نوعی که در آیات ۱۵۱ سوره انعام و ۳۱ سوره اسراء به طور ویژه بر حرام بودن کشتن اولاد و فرزندان تأکید دارد و والدین را از کشتن فرزند خود نهی می‌کند.

در مقابل نیز براساس برخی روایات، از بین بردن جنین قبل از دمیده شدن روح در جسم در شرایط خاص قتل نفس به حساب نمی‌آید. با این وجود در دین اسلام برای سقط جنین در مراحل مختلف جنینی دیه‌هایی مقرر شده است. این موضوع به اهمیت کرامت انسان و ممنوعیت سقط اشاره دارد. بنابراین در آرای برخی فقهای شیعه، ساقط کردن جنین پیش از دمیده شدن روح، مصداق قتل نفس و جنایت است و در مواردی شامل حکم قصاص نیز هست.

همچین در بین مسلمانان اتفاق نظر در اینباره وجود دارد که شرط جواز سقط جنین در شرایط خاص قبل از دمیده شدن روح (قبل از ماه چهارم‌ بارداری) است.

آیت الله العظمی خمینی (ره):
ختم بارداری به دلایل اقتصادی، حتی اگر خانواده در شرایط دشوار مالی قرار بگیرند یا به علت سن مادر یا کثرت فرزندان مجاز نیست. حتی اگر مادر دچار اختلال روانی نیز باشد سقط جنین برای او مجاز نیست.

حکم سقط جنین از نظر اهل سنت

در فقه اهل سنت، سقط جنین به‌طور کلی عملی حرام و حساس تلقی می‌شود؛ اما حکم آن به مرحله بارداری و شرایط مادر بستگی دارد. بیشتر علمای اهل سنت معتقدند پس از دمیده شدن روح در جنین، که معمولاً حدود ۱۲۰ روز پس از لقاح در نظر گرفته می‌شود، سقط جنین به‌شدت حرام است و تنها در شرایط بسیار ضروری، مانند زمانی که ادامه بارداری جان مادر را با خطر جدی روبه‌رو کند، ممکن است حکم متفاوتی داشته باشد.

پیش از این زمان، میان چهار مذهب حنفی، مالکی، شافعی و حنبلی اختلاف نظر وجود دارد؛ برخی فقها سقط جنین را در مراحل اولیه و با وجود عذر یا ضرورت جایز می‌دانند، اما برخی دیگر حتی در ابتدای بارداری نیز آن را حرام یا مکروه می‌شمارند. به همین دلیل، در مواردی مانند خطر جانی مادر، نقص بسیار شدید جنین یا بارداری ناشی از تجاوز، حکم شرعی می‌تواند با توجه به شرایط، نظر پزشکان متخصص و فتوای علمای معتبر متفاوت باشد.

حکم سقط جنین در ماه اول اهل سنت

در اهل سنت درباره سقط جنین یک‌ماهه اتفاق‌نظر کامل وجود ندارد و حکم آن میان مذاهب مختلف متفاوت است. برخی فقها، به‌ویژه در ۴۰ روز نخست بارداری، در صورت وجود عذر یا ضرورت شرعی و ضرر قابل‌توجه برای مادر امکان سقط را جایز می‌دانند؛ در حالی که برخی دیگر حتی در این مرحله نیز با سقط جنین موافق نیستند. در مذهب حنفی دیدگاه‌های آسان‌گیرانه‌تری درباره سقط در روزهای ابتدایی دیده می‌شود، اما مالکی‌ها معمولاً سخت‌گیرانه‌تر هستند و شافعی‌ها و حنبلی‌ها نیز در این زمینه اختلاف‌نظر دارند.

با این حال، صرف ناخواسته بودن بارداری، مشکلات مالی یا نداشتن شرایط مناسب برای نگهداری فرزند معمولاً دلیل شرعی کافی برای سقط محسوب نمی‌شود. بنابراین، حکم سقط جنین یک‌ماهه در اهل سنت به مذهب فقهی و شرایط دقیق بارداری بستگی دارد و برای یک مورد مشخص باید از عالم یا مرجع فتوای معتبر همان مذهب استفتا شود.

حکم سقط جنین یک ماهه مکارم شیرازی

بر اساس فتوای آیت‌الله مکارم شیرازی، سقط جنین یک‌ماهه به‌طور کلی جایز نیست؛ حتی اگر زن و شوهر هر دو به انجام آن رضایت داشته باشند یا سقط با استفاده از قرص، آمپول و دارو انجام شود. از نظر ایشان، پس از تشکیل نطفه، سقط جنین بدون دلیل شرعی حرام است و رضایت پدر و مادر به‌تنهایی مجوز انجام آن محسوب نمی‌شود.

البته اگر ادامه بارداری جان مادر را به خطر بیندازد یا ضرر مهمی برای او داشته باشد، ممکن است در شرایط خاص و با توجه به نظر پزشک و حکم شرعی، سقط جنین مجاز باشد. همچنین در برخی موارد ویژه، مانند ناهنجاری‌های بسیار شدید جنین که باعث عسر و حرج شدید شود، در مراحل ابتدایی بارداری استثناهایی وجود دارد. بنابراین، برای تصمیم‌گیری درباره یک شرایط واقعی و خاص، بهتر است جزئیات موضوع از دفتر استفتائات آیت‌الله مکارم شیرازی پرسیده شود.

شرایط سقط جنین در اسلام چیست؟

شکی نیست که سقط جنین صرف نظر از اینکه علت سقط جنین چیست، از دیدگاه اسلام و‌ در کشورهایی از جمله ایران ممنوع و‌ حرام است. با این حال رایج‌ترین دلیلی که برای سقط جنین مورد پذیرش بسیاری از کشورها قرار دارد نجات دادن جان مادر باردار است.

اما با این حال براساس اطلاعات اسلامی موارد زیر درباره شرایط سقط جنین اعلام شده است. اما تاییدیه نهایی این موارد باید با قوانین کشور ایران، دین اسلام و پزشک متخصص بررسی شود:

۱. بیماری یا نقص جنین

اگر جنین موجود در رحم دچار ناهنجاری‌هایی باشد که نتواند بعد از زایمان زنده بماند احتمال دارد که مجوز سقط جنین صادر گردد. چرا که پس از دمیده شدن روح در جسم سقط آن حرام است. زیرا جنینی که روح در آن دمیده شده باشد مانند انسان کامل است. به همین منظور ادله حرمت قتل نفس، سقط جنین ناقص را هم شامل می‌شود.

نواقصی که ممکن است منجر به صدور مجوز سقط جنین شوند عبارتند از:

• سندرم فریاد گربه
• اگزانسفالی
• شیزنسفالی
• تریزومی (۱۳ – ۱۸ – ۳ – ۸ – ۱۶)
• هولوپروز نسفالی
• ایکتیوزیس گراویس مادرزادی
• سیکلوبیا در صورتی که با با هولوپروزنسفالی همراه باشد.
• مشکلات کرانیوشی سیس
• مننگوانسفالوسل
• کوتولگی
• خطر بالای مرگ نوزاد
• هیدروپس فتالیس

۲. خطر سلامت مادر

در مواردی که باقی ماندن جنین در رحم موجب مرگ مادر شود، بین نجات جان مادر یا نجات جنین جنین، در جواز و عدم جواز سقط جنین در این مورد، میان فقها اختلاف نظر است. به خصوص در ماه چهارم به بعد که در جسم روح نیز دمیده شده باشد. از نظر برخی افراد بیماری‌های زیر به منزله تایید سقط جنین است. اما نیاز است که با مراجع دینی نیز در کنار تایید پزشک در این زمینه مشورت شود.

• واریس مری
• سابقه خونریزی از واریس مری
• آلفا تالاسمی
• اختلالات ترومبوتیک
• غیرقابل کنترل بودن هپاتیت اتوایمیون
• نفرولوژی
• نارسایی قلبی مادر (FUNCTIONAL CLASS)
• مشکل حاد قلب (F.CLASS) حد ۳ و ۴  به جز کرونر
• داشتن سابقه کاردیومیوپاتی دیلاته در بارداری قبلی
• در صورت ابتلا به سندرم مارفان (اگر قطر آئورت صعودی بیش از پنج باشد.)
• آیزن منگر دستگاه گوارش مادر
• کبد چرب بارداری
• نارسایی در کلیه
• مشکل فشار خون غیر قابل کنترل
• ملانوم
• اگر بیماری اپی لپسی برای چند نوع دارو مقاوم باشد
• M.S ناتوان کننده
• پیشرفته بودن میاستنی گراو اگر خطر مرگ داشته باشد.
• جراحی اعصاب
• ابتلا به بیماری‌های ریه
• آمفیزم
• کیفواسکولیوز
• BRONCHIECTASIS در صورت وجود آمدن PUL. HYPERTENSION
• فیبروز
• هماتولوژی HYPER COAGULABILITY
• ابتلا به ویروس HIV در مرحله AIDS
• روماتولوژی
• قابل کنترل نبودن لوپوس فعال با درگیری ماژور
• دیمفیکوس ولگاریس
• ژنرالیزه
• مشکلات پوستی
• پسوریازیس قوی
• سندرم نفروتیک مادرزادی و هیدروپس
• مشکلات و اختلالات کروموزوم
• بیماری‌های موتورنرون «ALS»
• اندیکاسیونهای سقط جنین
• استئوژنزیس ایمپرفکتای مادرزادی
• دیسپلازی استخوانی
• استئوپتروزیس انفانتیل (بدخیم)
• آژنزی دو طرفه کلیه
• پلی سیستیک ( نوع مغلوب)
• دیسپلازی مولتی سیستیک کلیه
• سندرم پوتر
• هیدرونفروز حاد هر دو طرف کلیه

۳. فرزند نامشروع

در این بین بد نیست به این مورد نیز اشاره کنیم که فتوای فقها درباره سقط جنینی که از راه غیر مشروع به وجود آمده باشد متفاوت است. از نظر برخی در صورتی که حمل از راه زنا و غیر مشروع باشد و حفظ جان و حرمت و آبروی زن متوقف بر سقط جنین باشد، فقیهانی چون سید عبدالاعلی سبزواری، مطلقا سقط جنین را جایز نمی‌دانند.

طبق فتوای آیت‌الله خویی نیز اگر پیش از دمیده‌ شده روح در جنین سقط اتفاق افتاد و بقای آن برای مادر حرج و مشکل داشته باشد و امکان سفر به محل دور دستی برای وضع حمل نباشد، جایز است. در صورت دمیده شدن روح، سقط مطلقاً جایز نبوده و زن حامله از زنا می‌تواند به نقطه‌ دوری سفر کرده و در آنجا وضع حمل نماید.

آیت‌الله مکارم شیرازی در جواب این استفتاء اینگونه گفته‌اند که اگر دختری که از زنا حامله شده است در خطر کشته شدن توسط خانواده باشد می‌تواند سقط جنین کند؟ پاسخ این است که در صورتی که واقعاً جان او در خطر باشد و جنین به چهار ماهگی نرسیده باشد، مجاز است سقط جنین کند.

در صورت تشخیص بیماری جنین، سقط جنین در اسلام جایز است؟

بیمار یا ناقص بودن جنین، مجوّز شرعی برای سقط او حتی قبل از دمیده شدن روح در آن محسوب نمی‌‏شود؛ ولی اگر تهدید حیات مادر بر اثر استمرار حاملگی مستند به نظر پزشک متخصص و مورد اطمینان باشد، سقط جنین قبل از دمیدن روح در آن ایرادی نخواهد داشت.

سقط جنین در هر سنی به مجرد ناقص بودن جنین و یا مشکلاتی که در زندگی با آن مواجه خواهد شد جایز نیست. اگر تشخیص بیماری در جنین قطعی است و داشتن و نگه داشتن چنین فرزندی موجب حرج است، در این صورت جایز است قبل از دمیده شدن روح، جنین را سقط کنند ولی بنا بر احتیاط، دیه آن باید پرداخت شود.

دیه سقط جنین چقدر است؟

مقدار نهایی دیه سقط جنین به اینکه جنین، در کدام یک از مراحل بارداری از بین رفته باشد، بستگی دارد. اما به طور کلی براساس قوانین جمهوری اسلامی ایران دیه سقط جنین به شکل زیر محاسبه می‌گردد:

کفاره سقط جنین از نظر رهبری

طبق فتوای آیت‌الله خامنه‌ای، سقط جنین قبل از دمیده‌شدن روح کفاره ندارد؛ اما اگر سقط بعد از دمیده‌شدن روح و به‌صورت عمدی انجام شود، کفاره مطرح می‌شود.

در کنار کفاره، دیه جنین نیز حسب مرحله رشد و شرایط سقط ممکن است واجب باشد و در موارد خاص، دیه بر عهده مباشر سقط است.

سوالات متداول

در ادامه به برخی از سوالات پر تکرار شما عزیزان در رابطه با سقط جنین پاسخ می دهیم:

سقط جنین تا چند ماهگی گناه ندارد رهبری؟

از نظر آیت‌الله خامنه‌ای، سقط جنین حتی در ماه اول، پس از استقرار نطفه در رحم، بدون عذر شرعی جایز نیست و گناه محسوب می‌شود. تنها در موارد خاص مانند خطر جدی برای جان مادر یا شرایط حرجی شدید و با رعایت شرایط شرعی، سقط پیش از ولوج روح می‌تواند جایز باشد.

سقط جنین تا چند ماهگی گناه ندارد سیستانی؟

از نظر آیت‌الله سیستانی، سقط جنین از همان پس از انعقاد نطفه جایز نیست؛ یعنی حتی در ماه اول نیز صرفاً ناخواسته بودن بارداری مجوز سقط نیست. قبل از دمیده‌شدن روح (ماه چهارم)، اگر ادامه بارداری برای مادر ضرر قابل‌توجه یا حرج شدید و غیرقابل‌تحمل ایجاد کند و راه دیگری نباشد، سقط جایز است؛ بعد از دمیده‌شدن روح، سقط مطلقاً جایز نیست (بنابر احتیاط واجب).

ایا خدا گناه سقط جنین را میبخشد سیستانی؟

بله، طبق دیدگاه آیت‌الله سیستانی، انسانِ گناهکار با توبه واقعی می‌تواند امیدوار به بخشش خداوند باشد و نباید از رحمت الهی ناامید شود.

انتهای مطلب / ف.ر