توافق ابراهیم چیست؟ + پیامدهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی آن
توافق ابراهیم نقطه عطفی در روابط جهان عرب و اسرائیل است که پیامدهای سیاسی، امنیتی و اقتصادی گستردهای برای خاورمیانه رقم زده است.
توافق ابراهیم نقطه عطفی در تاریخ دیپلماسی خاورمیانه است؛ توافقی که با امضای امارات و بحرین با اسرائیل آغاز شد و موجی از بحثها، امیدها و مخالفتها را در جهان عرب و فراتر از آن برانگیخت. این پیمان که با میانجیگری آمریکا شکل گرفت، نهتنها روابط دیپلماتیک جدیدی را رقم زد، بلکه پیامدهای گستردهای در عرصههای سیاسی، امنیتی و اقتصادی به همراه داشت. اما توافق ابراهیم چیست، چرا اینقدر اهمیت دارد و آینده منطقه را چگونه تحت تأثیر قرار میدهد؟ در ادامه این مطلب از تلنگر به بررسی کامل این پرسشها میپردازیم.
پیمان صلح ابراهیم یا توافق ابراهیم چیست؟
پیمان ابراهیم یا توافقنامههای ابراهیم مجموعهای از توافقها هستند که با هدف عادیسازی روابط دیپلماتیک میان اسرائیل و چند کشور عربی، در سال ۲۰۲۰ به امضا رسیدند. این روند ابتدا با امارات متحده عربی و بحرین آغاز شد. توافقنامهها در اوت و سپتامبر ۲۰۲۰ اعلام و در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰، با میانجیگری ایالات متحده و در دوره ریاستجمهوری دونالد ترامپ، در واشینگتن دیسی امضا شدند.
امارات متحده عربی و بحرین نخستین کشورهای عربی بودند که پس از اردن (۱۹۹۴) بهطور رسمی اسرائیل را به رسمیت شناختند. در ماههای بعد، سودان و مراکش نیز به این روند پیوستند، هرچند توافق سودان تا سال ۲۰۲۴ هنوز به تصویب نهایی نرسیده بود. در جولای ۲۰۲۵ نیز گزارش شد که دولت دوم ترامپ تلاشهایی برای گسترش این توافقها به سوریه، لبنان و عربستان سعودی آغاز کرده است.
زمینه شکل گیری پیمان ابراهیم
توافقنامههای ابراهیم بر پایه افزایش همکاریهای غیررسمی میان اسرائیل و کشورهای عربی سنی در دهه ۲۰۱۰ شکل گرفتند. این همکاریها ناشی از نگرانیهای مشترک در برابر ایران بود. از سال ۲۰۱۸ به بعد، روابط بهطور فزایندهای علنی شد؛ مقامات اسرائیلی به کشورهای عربی خلیج فارس سفر کردند و همکاریهای محدود امنیتی و اطلاعاتی آغاز شد.
در میانه سال ۲۰۲۰، توافقی میان اسرائیل و امارات با میانجیگری ایالات متحده حاصل شد. در مقابل این توافق، اسرائیل طرحهای خود برای الحاق بخشهایی از کرانه باختری (که در طرح صلح ترامپ پیشنهاد شده بود) را به حالت تعلیق درآورد.
اگرچه بحرین و امارات متحده عربی هرگز درگیر جنگ مستقیم با اسرائیل نبودند، اما کشورهای خلیج فارس از زمان استقلالشان در سال ۱۹۴۸، اسرائیل را تحریم کرده بودند. با این حال، طی دهههای بعد، برخی از کشورهای عربی به تدریج روابطی پنهانی و غیررسمی با اسرائیل برقرار کردند. در واکنش به توافقهای ابراهیم، دولت فلسطین نیز از نقش خود بهعنوان رئیس اتحادیه کشورهای عرب خارج شد.
ابعاد توافق ها
این توافقنامهها، همکاریهای اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی را میان طرفین رسمیت بخشیدند:
-
در مورد مراکش، عادیسازی روابط با به رسمیت شناختن حاکمیت این کشور بر صحرای غربی توسط ایالات متحده همراه شد.
-
برای سودان، توافق شامل حذف نام این کشور از فهرست کشورهای حامی تروریسم آمریکا و دسترسی به حمایتهای مالی بینالمللی بود.
این توافقها در مراسمهای رسمی و باشکوه معرفی شدند و از سوی دولت ترامپ بهعنوان یکی از بزرگترین دستاوردهای دیپلماتیک وی تبلیغ گردیدند.
واکنش ها
واکنشها در جهان عرب متفاوت بود:
-
دولتها عمدتاً از این روند حمایت کردند.
-
اما افکار عمومی در بسیاری از کشورها همچنان مخالف باقی ماندند، بهویژه به دلیل عدم پیشرفت در روند صلح فلسطین و اسرائیل.
با این حال، این توافقنامهها منجر به ابتکارات تازهای در زمینههای تجارت، انرژی، فناوری، دفاع و تبادلات فرهنگی شدند.
علت نام گذاری صلح ابراهیم
این توافقنامهها به نام ابراهیم نامگذاری شدهاند؛ شخصیتی که در هر دو دین یهودیت و اسلام بهعنوان پیامبر شناخته میشود و بهطور سنتی، پدر مشترک یهودیان و اعراب (از طریق اسحاق و اسماعیل) در نظر گرفته میشود.
-
پیمان صلح با امارات متحده عربی رسماً با عنوان:
«توافقنامه صلح پیمان ابراهیم: صلحنامه، عادیسازی روابط دیپلماتیک و کامل بین امارات متحده عربی و کشور اسرائیل» شناخته شد. -
عنوان توافق بحرین با اسرائیل نیز رسماً:
«توافقهای ابراهیم: اعلامیه صلح، همکاری و روابط سازنده دیپلماتیک و دوستانه» بود که در ۱۱ سپتامبر توسط ایالات متحده اعلام گردید.
از این عنوان همچنین بهطور کلی برای اشاره به دو توافق اصلی یعنی توافق صلح اسرائیل–امارات متحده عربی و توافق عادیسازی روابط بحرین–اسرائیل استفاده شد.
نام «توافقنامههای ابراهیم» با هدف تأکید بر میراث مشترک ادیان ابراهیمی—یعنی اسلام و یهودیت—انتخاب شد.
اهمیت تاریخی
پس از پیمان صلح مصر (۱۹۷۹ / ۱۳۵۷) و پیمان صلح اردن (۱۹۹۴ / ۱۳۷۳)، این نخستین بار بود که یک کشور عربی دیگر با اسرائیل روابط عادی برقرار میکرد.
این توافقها در تاریخ ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰، با حضور عبداللطیف بن راشد الزایانی (وزیر خارجه بحرین)، عبدالله بن زاید آل نهیان (وزیر خارجه امارات) و بنیامین نتانیاهو (نخستوزیر اسرائیل) در کاخ سفید و با میزبانی ایالات متحده امضا شدند.
اسناد توافقنامههای ابراهیم
بر اساس منابع رسمی، اسناد مرتبط با توافقنامههای ابراهیم به شرح زیر هستند:
| نام | نام رسمی | تاریخ | امضاکنندگان |
|---|---|---|---|
| اعلامیه | بیانیهٔ توافقنامههای ابراهیم | ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ | ایالات متحده، اسرائیل، امارات، بحرین |
| توافق اسرائیل و امارات متحده عربی | توافقنامهٔ صلح ابراهیم: پیمان صلح، عادیسازی روابط دیپلماتیک و کامل بین امارات متحده عربی و دولت اسرائیل | ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ | اسرائیل، امارات، ایالات متحده (شاهد) |
| توافق بحرین – اسرائیل | توافقنامههای ابراهیم: اعلامیهٔ صلح، همکاری و روابط سازنده دیپلماتیک و دوستانه | ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۰ | بحرین، اسرائیل، ایالات متحده (شاهد) |
به گزارش روزنامهٔ اسرائیلی هاآرتس، چهار طرف ابتدا «بیانیهٔ توافقنامههای ابراهیم» را امضا کردند؛ بیانیهای کلی که بیشتر جنبهٔ نمادین داشت و اهداف همکاری را بیان میکرد. این روزنامه از سه سند امضا شده بهعنوان «یک دسته بیانیه شبیه بیانیههای مسابقات دختر شایستهٔ جهان در حمایت از صلح جهانی» یاد کرد.
پیامدهای توافق ابراهیم
در هنگام امضای توافقها، دونالد ترامپ اعلام کرد که احتمالاً پنج کشور دیگر، از جمله عربستان سعودی، بهزودی به روند صلح خواهند پیوست. با این حال، تحلیلگران بر این باور بودند که در کوتاهمدت سودان و عمان گزینههای جدیتری هستند.
-
در ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۰، کِلی کرفت، سفیر آمریکا در سازمان ملل، گفت که کشور جدیدی طی «یک یا دو روز آینده» اسرائیل را به رسمیت خواهد شناخت.
-
در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۰، عبدالله حمدوک نخستوزیر سودان اعلام کرد که نمیخواهد موضوع حذف نام کشورش از فهرست تروریسم ایالات متحده را به درخواست واشینگتن برای عادیسازی روابط با اسرائیل پیوند بزند.
در نهایت، در ۲۳ اکتبر ۲۰۲۰ سودان به توافقهای ابراهیم پیوست و با میانجیگری ایالات متحده و ترامپ توافق کرد که روابط خود با اسرائیل را عادی کند.
نخستوزیر اسرائیل، بنیامین نتانیاهو، این رویداد را «آغاز دوران جدید صلح واقعی» توصیف کرد و گفت که «این صلح در حال گسترش به سایر کشورهای عربی است»
ایالات متحده در مقابل:
-
سودان را از فهرست کشورهای حامی تروریسم حذف کرد،
-
تحریمهای اقتصادی را لغو نمود،
-
و وعده داد دربارهٔ بخشش بدهیها مذاکره کند.
سودان نیز با وجود انکار هرگونه تخلف، پذیرفت که ۳۳۵ میلیون دلار غرامت به قربانیان حملات تروریستی آمریکایی بپردازد. عبدالله حمدوک در توییتی از ترامپ بابت دستور حذف سودان از فهرست کشورهای حامی تروریسم تشکر کرد، اما به توافق با اسرائیل اشارهای نکرد.
اثرات اقتصادی
اگرچه همکاریهای تجاری و امنیتی اسرائیل و امارات پیشتر نیز در زمینههایی مانند تجارت الماس، فناوریهای پیشرفته از جمله هوش مصنوعی و صنایع دفاعی وجود داشت، اما توافقهای ابراهیم مسیر را برای سرمایهگذاریهای رسمی و گستردهتر باز کرد.
-
دفتر سرمایهگذاری ابوظبی نخستین شعبهٔ خارجی خود را در اسرائیل افتتاح کرد.
-
چندین رستوران کوشر در امارات تأسیس شدند تا پذیرای گردشگران یهودی باشند.
نظرسنجیها و مخالفان توافق ابراهیم
با وجود حمایت رسمی دولتها، افکار عمومی در کشورهای عربی بهشدت نسبت به این توافقها منفی بوده است.
-
در نوامبر ۲۰۲۲، حدود ۷۶ درصد از سعودیها اعلام کردند که دیدگاه منفی نسبت به توافقنامههای ابراهیم دارند.
-
طبق نظرسنجی مؤسسه واشینگتن (۱۴ نوامبر تا ۶ دسامبر ۲۰۲۳)، ۹۶ درصد از سعودیها معتقد بودند که کشورهای عربی باید روابط خود با اسرائیل را قطع کنند. تنها ۱۶ درصد از پاسخدهندگان نیز بر این باور بودند که حماس باید راهحل دوکشوری را بپذیرد.
متن پیمان ابراهیم
