حکم شرعی نماز خواندن با کفش | نماز خواندن با کفش صحیح است؟

آیا تا به حال برایتان پیش آمده که در موقعیتی اضطراری یا عجله‌ای بخواهید نماز بخوانید و مجبور شوید با کفش این کار را انجام دهید؟ حکم شرعی نماز خواندن با کفش یکی از پرسش‌های متداول بین مسلمانان است و پاسخ به آن می‌تواند بسیاری از ابهامات را برطرف کند. در این مطلب از تلنگر به بررسی کامل شرایط، حکم شرعی نماز خواندن با کفش و نکات فقهی مرتبط با این موضوع می‌پردازیم تا با اطمینان کامل عبادت کنید.

آیا نماز خواندن با کفش صحیح است؟

نماز میت
در نماز میت می توان باکفش نماز خواند. البته بهتر و مستحب است که بدون کفش خوانده شود.

ناتوانی جسمی
بیماران، جانبازان عزیز و افراد ناتوانی که روی صندلی و یا ویلچر می نشینند؛ می توانند با کفش نماز بخوانند.

کفش جلوباز
با کفش های جلو باز از قبیل دمپایی، صندل و… که نوک انگشت شست پا می تواند به زمین بخورد؛ اشکالی ندارد. ولی خلاف ادب است و بهتر است آنها را در بیاوریم.

شرایط اضطراری
اسلام دین پویا و انعطاف پذیر است. لذا اگر مجبور باشید با کفش نماز بخوانید یا شرایط جنگی و سخت وجود داشته باشد؛ می توان با کفش نماز خواند.

به جز موارد مطرح شده، باید هنگامی که نماز می خوانیم کفشمان را دربیاوریم و بدون کفش نماز بخوانیم. برای مثال هنگامی که نماز یومیه می خوانیم. یا هنگامیکه در مسجد نماز می خوانیم بایستی کفش هایمان را دربیاوریم.

هم چنین با وجود اینکه می شود با کفش جلوباز نماز خواند ولی شایسته است هنگامی که نماز می خوانیم؛ کفشمان را در بیاوریم.

در فقه امامیه اصل بر طهارت است (اصل برائت)، بنابراین پوشش پا مانند سایر پوشش‌ها باید پاک باشد. چنانچه کفش خالی از نجاست باشد، اغلب فقها نماز با آن را صحیح دانسته‌اند.

روایتی از امام جعفر صادق علیه‌السلام نقل شده که می‌فرماید: «اگر نماز می‌کنی، با کفش‌های خود نماز بخوان هرگاه پاکیزه باشند؛ زیرا این عمل از سنّت است».

علامه خراسانی نیز می‌نویسد:

انجام نماز با هر کفشی به شرط طهارت، مانعی ندارد.

علاوه بر این اموری مانند نجاست کفش یا غصب بودن آن (دزدی) مربوط به طهارت یا وجوب اذن مالک است: اگر کفش نجس باشد، باید نجاست را بشویید یا از آن پرهیز کنید. اگر غصبی باشد، از نظر شرعی استفاده از آن مکروه است اما نماز با آن باطل نمی‌شود.

آن‌گونه که آیت‌الله سیستانی گفته، کفش ساخته از پوست حیوان ذبیح‌نشده (غیرتذکیه) به خودی خود پا را نجس نمی‌کند مگر آنکه رطوبت عرق یا نجاست باعث آلودگی آن شود. به طور خلاصه کفش می‌بایست پاک بوده و مانع تماس انگشت شست پا با زمین نشود تا نماز در آن صحیح باشد.

• طهارت کفش: کفش نباید نجس باشد (برف، گل نجس یا مدفوع دام)؛ اگر نجس است نجاستش را پاک کنید یا کفش را دربیاورید.

• جنس کفش: چرم خشک‌شده از حیوانات حلال (با ذبیحه شرعی) پاک است. چرم حیوانات حرام یا تذکیه‌نشده به خودی خود پای نمازگزار را نجس نمی‌کند، مگر اینکه رطوبت عرق یا نجاست باعث آلودگی آن شود .

• کفش غصبی: استفاده از کفش مسروقه یا غصب‌شده جایز نیست و شرعاً باید از آن دوری کرد ولی اگر انسان سهوی یا از روی جهل با آن وضو یا نماز گرفت عمل او باطل نیست.

• پوشیدن کفش تمیز: کفش‌هایی که روی زمین طاهر راه می‌روند، پاک می‌شوند؛ مثلاً آیت‌الله سیستانی تأکید می‌کند که راه رفتن بر زمین پاک کفی کفش را نیز تطهیر می‌کند.

• عدم ممانعت تماس: کفش باید طوری باشد که انگشت شست پا بتواند با زمین تماس یابد. بسیاری از علما فقط در صورتی نماز با کفش را بلامانع می‌دانند که تماس انگشت شست با زمین حفظ شود.

بنابراین در شرایط عادی نماز واجب یا مستحب هیچ تفاوتی از نظر حکم کلی در اصول وجود ندارد: چنان‌که علامه خراسانی می‌گوید نماز با «هر کفشی» مشکلی ندارد به شرط پاک بودن آن.

بنابراین، اگر نمازگزار در مسجد یا منزل نماز می‌خواند رعایت ادب ایجاب می‌کند کفش درآورده شود ولی از دید شرعی (مسألهٔ صحت) پوشیدن کفش در نماز واجب یا مستحب تفاوتی ندارد. مثلاً در نماز میت که جماعت پشت تابوت ایستاده‌اند، نماز با کفش نیز رایج و بلامانع شمرده می‌شود. به هر حال اعم از نماز واجب یا مستحب، اصل این است که شرایط صحت نماز (طهارت بدن، لباس، مکان و موارد فوق) برقرار باشد؛ لذا اگر کفش پاک و شرایط تماس رعایت شود، نماز حتی نافله نیز با کفش صحیح است.

تفاوت نماز در فضای باز و مکان مسقف

در فضای باز (مانند صحرا یا طبیعت) زمین اغلب خاکی و پاک محسوب می‌شود. همان‌طور که گفته شد، راه رفتن روی زمین پاک، کفش را تطهیر می‌کند، بنابراین نماز با کفش در طبیعت معمولاً جایز است. البته اگر زمین محل نماز نجس باشد (مثلاً فضولات حیوانات)، باید نجاست را پاک یا از آن محل دوری کرد. در محیط مسقف و تمیز (مسجد یا خانه) غالباً کف مسجد پاک است؛ هرچند در عمل مسلمانان در مسجد با کفش نماز نمی‌خوانند اما اگر کسی به هر دلیل کفش خود را در مسجد برپا نگاه دارد و کفش پاک باشد، نمازش باطل نمی‌شود (طبق فتوای مراجع ذکر شده).

از سوی دیگر، به لحاظ ادبیات اسلامی خروج از خانه و ورود به مسجد به‌طور متعارف بدون کفش صورت می‌گیرد که بیشتر یک رسم و ادب اسلامی است تا حکم شرعی تکلیفی؛ فقه این دو را از هم جدا می‌داند. لذا از نظر فقهی تفاوت بنیادی بین نماز در فضای باز یا سرپوشیده وجود ندارد. فقط باید توجه داشت که احتمال نجاست در فضای باز بیشتر است؛ پس لازم است قبل از نماز، از پاکی زمین و کفش اطمینان یابیم. به طور کلی شرط «تماس انگشت شست با زمین» در هر دو حالت برقرار است؛ مثلاً اگر در مسجد سجده می‌کنید، انگشتان پا باید روی مهر یا سجادهٔ پاک قرار گیرد.

دیدگاه های مراجع تقلید درباره حکم شرعی نماز خواندن با کفش

نظر مراجع معظم شیعه نیز در کلیات یکسان است:

• آیت‌الله خامنه‌ای: جواز نماز با کفش را مشروط به امکان رساندن انگشت شست به زمین می‌داند؛ اگر کفش مانع این تماس شود، در نماز عادی اشکال دارد. اما در نماز خوف (نماز در حال ترس یا جنگ) پوشیدن کفش آزاد است. ایشان در استفتاء فرموده‌اند: «اگر مانع رسیدن انگشت شست پا باشد، جایز نیست؛ مگر در نماز خوف».

• آیت‌الله مکارم شیرازی: نماز با دستکش و کفش پاک را بلااشکال می‌داند، به شرط آنکه انگشت شست پا بتواند با زمین تماس یابد. «نمازخواندن با دستکش مانعی ندارد و با کفش نیز، اگر مانع رسیدن سرانگشت پا به زمین نشود، اشکال ندارد.»

• آیت‌الله سیستانی: در پرسشی مشابه گفته است رساندن انگشتان پا به زمین واجب نیست و نماز با کفش صحیح است. در واقع فقط در صورت تردید و توان، بهتر است احتیاط کند. همچنین در رساله‌های فقهی (توضیح المسائل) آورده که هر لباسی که انسان می‌پوشد (شامل کفش) پاک فرض می‌شود مضافاً به اینکه کفش در اثر راه رفتن بر زمین تطهیر می‌گردد.

• آیت‌الله بهجت: بنا بر احتیاط باید به نحوی سجده کرد که انگشت شست پا به زمین برسد؛ بنابراین اگر توان ایستادن یا خم شدن دارد، نماز با کفش باطل است. اما اگر واقعاً نمی‌تواند خم شود (مثلاً بیماری شدید)، می‌تواند نماز را با کفش بخواند و با اشاره (اکراه سر) سجده کند.

• آیت‌الله نوری همدانی: اگر بیماری یا ناتوانی مانع رساندن انگشتان به زمین باشد، مشکلی نیست؛ اما چنانچه کسی می‌تواند انگشت را برساند و نرساند، بنا بر احتیاط واجب باید نماز را اعاده کند.

• دیگر مراجع (حائری، صافی، شبیری، صافی گلپایگانی، هادوی‌تهرانی و…) نیز همگی در شرایط عادی، نبودن مانع فیزیکی برای تماس انگشت پا را شرط صحت نماز دانسته‌اند و تأکید کرده‌اند که در موارد معذوریت (نشستن، صندلی و غیره) کافی است سایر شرایط سجده (نجس نبودن مکان و لباس) رعایت شود؛ ولی در نمازهای گذشته اگر بر اساس جهل به این حکم عمل کرده باشند، نمازها صحیح است.

به طور خلاصه، اکثریت قاطع مراجع حکم به جواز نماز با کفش (به شرط طهارت و امکان تماس انگشت) داده‌اند و فقط در موارد امکان، تأکید بر خلع کفش شده است. نظرات فوق عمدتاً منطبق با شواهد روایی و اصول فقهی‌است که بر طهارت پوشش‌ها و اهمیت تماس اعضای بدن تأکید دارند.

تحلیل فقهی از منابع معتبر شیعه

در منابع اصلی فقهی شیعه نیز این موضوع بررسی شده است. در «تحریر الوسیله» امام خمینی (ره) به ضرورت رساندن انگشت شست به زمین اشاره کرده و می‌گوید نماز با کفش باطل نیست، اما «تا می‌تواند انگشت را بر زمین گذارد و بنا بر احتیاط آن را بیرون بیاورد». با این حال، تأکید ایشان بر مانع نبودن تماس انگشت شست است. در «العروه الوثقی» (رساله عملیه رهبر انقلاب) آمده: «اگر کفش مانع رسیدن انگشت شست شود، نماز باطل است (جز نماز خوف)». در «توضیح المسائل» آیت‌الله سیستانی و دیگران نیز شروط تماس ۷ عضو از بدن در سجده را بیان کرده‌اند که یکی انگشتان پاست؛ اما ایشان جهل مکلّف را مجوز کفایت نمازهای گذشته می‌داند.

اصول فقهی مانند اصل تسامح طهارت (اصل برائت) و روایات متعدد از پیامبر و ائمه(ع) بر جواز نماز با کفش پاک تکیه دارد. به عنوان مثال، پیامبر (ص) و اصحابش با کفش‌های چرمی (خف یا جُرموق) نماز می‌خواندند. در منابع استدلالی شیعه نیز نقل شده که استفاده از پوشش‌هایی مانند کلاه، کاپشن، یا حتی کمربند چرمی که در کشورهای غیر اسلامی تهیه شده‌اند، در نماز اشکالی ندارد اگر محتمل بر حلال بودن ذبحشان باشد. بنابراین، اجمالاً بر اساس منابع معتبر شیعی نماز با کفش پاک با شرایط مورد نظر جائز شمرده می‌شود، مگر آنکه موانع نجاست یا جلوگیری از عمل نماز (سجده) وجود داشته باشد.